Zilkale: Fırtına Vadisi’nin Zirvesinde Yükselen Tarih
Rize’nin Çamlıhemşin ilçesi sınırlarında, Fırtına Deresi Vadisi’nin üzerinde yer alan Zilkale ya da asıl adıyla Zirkale, Karadeniz’in en görkemli tarihi yapılarından biridir. İlk inşa tarihi kesin olarak bilinmese de, 14. veya 15. yüzyılda yapıldığı düşünülmektedir. 1800’lü yılların sonuna kadar kullanılan kale, sekiz burç ve bir gözetleme kulesinden oluşur. Kalenin eteklerinde yer alan Zil Deresi’ne merdivenle inilmesi mümkündür. Yapı, 1. derece arkeolojik sit alanı içinde yer almaktadır.
Zilkale’nin Konumu ve Mimari Özellikleri
Kale, Çamlıhemşin ilçesinin 12 kilometre güneyinde, Avup Dağı’nın üzerinde konumlanmıştır. Sarp bir kaya kütlesi üzerine inşa edilen Zilkale, deniz seviyesinden 750 metre, dere yatağından ise yaklaşık 100 metre yüksekliktedir.
Yapı; dış surlar, orta surlar ve iç kaleden meydana gelir. Kuzeybatı yönündeki patika, dış surların kapısına ulaşımı sağlar. Orta kale kısmında üç önemli yapı bulunur: muhafız binası, şapel ve baş kule.
Dört katlı olduğu anlaşılan kulenin iç kısmı ahşap konstrüksiyonla yapılmıştır ancak zamanla çürüyerek yok olmuştur. Britanyalı tarihçi Anthony Bryer, kuzey duvarına bitişik dörtgen apsidli odanın bir şapel olduğunu belirtmiştir. Kulenin üst bölümü ise teras şeklindedir.
Zilkale’nin Tarihçesi ve Restorasyon Süreci
Zilkale’nin inşa tarihi tam olarak bilinmemektedir. Bryer’a göre kale, Trabzon İmparatorluğu döneminde merkezi yönetim ya da yerel derebeyler tarafından yaptırılmıştır. Özellikle Hemşin derebeyi Arhakel’in adı bu yapıyla anılmaktadır.
Tarihçi Bıjışkyan, eserinde “Zilkale denilen eski bir kalenin içinde kemerli binalar ve büyük bir kule vardır” sözleriyle kaleyi anlatır. Ancak, tarihine dair net bilgi vermez.
Zilkale adı, “Aşağı Kale” anlamına gelen “Zir Kale” ifadesinden türemiştir. Zamanla halk arasında “Zilkale” olarak kullanılmaya başlanmıştır. Kale, çevredeki Varoş Kale ve Pazar Kalesi ile mimari açıdan benzerlik taşır.
Orta Çağ’da Bayburt’a uzanan kervan yollarının güvenliğini sağlayan kale, Cenevizliler, Rumlar ve Osmanlılar tarafından da kullanılmıştır. 1871 tarihli Trabzon Vilayet Salnamesi’nde yörede “Kale-i Bala” ve “Zir” adlarında iki harap kale bulunduğu bilgisi geçmektedir.
1979 yılında yapılan kazılarda, kalede 26 cm uzunluğunda pirinç döküm iki el topu bulunmuş ve Trabzon Müzesi’ne teslim edilmiştir.
2008-2010 yılları arasında gerçekleştirilen restorasyon çalışmalarıyla yeniden ayağa kaldırılan Zilkale, günümüzde turistik bir cazibe merkezi haline gelmiştir. 2013 yılında piyanist Tuluyhan Uğurlu’nun konseri burada gerçekleştirilmiş, bu etkinlik yapının bilinirliğini artırmıştır.
