Yüzyıllar öncesine dayanan bir gelenek, Karadeniz’in nemli havasında, güneşi az gören topraklarında yeniden hayat buluyor. Rize’nin tarihi dokuma sanatı feretiko, geçmişte olduğu gibi bugün de doğallığı ve dayanıklılığıyla dikkat çekiyor.
Feretiko, hammaddesi kendir ipliği olan, el tezgahlarında üretilen yerel bir dokuma türü. Kendir ipliği, mat ve koyu renginden dolayı istenirse ağartılarak beyazlatılabiliyor. Ancak onu asıl değerli kılan, bitkisel lifler arasında en sağlam yapıya sahip olması. Çürümez, az elastiktir, yüksek ter emici özelliği ile özellikle sıcak ortamlarda çalışanlar için ideal bir kumaş sunar.
Uzmanlar, en kaliteli kendir lifinin Rize'de yetiştiğini vurguluyor. Bunun başlıca nedeni ise bölgenin nemli ve az güneşli iklimi. Güneşli gün sayısının azlığı sayesinde kendir bitkisi liflerinde nişasta birikimine fırsat kalmıyor, bu da liflerin yumuşak ve ince olmasını sağlıyor. Diğer bölgelerde suya bırakılarak yumuşatılan kendir, Rize’de doğal hava koşullarıyla bekletilerek hazırlanıyor.
Feretiko kumaşlar; masa örtüsünden perdeye, peçeteden kadın ve erkek kıyafetlerine kadar pek çok alanda kullanılıyor. 45, 60, 90 ve 120 santimetrelik el tezgahlarında üretilen bu dokumalar, geçmişte Rize’nin hemen her evinde bulunuyordu.
Kendirli’den Halatçılar’a: Rize’nin Feretiko ile Dokunan Tarihi
Rize’nin dokuma geçmişi sadece ürünlerle sınırlı değil; kentin bazı mahalle ve beldeleri bile bu mirası yaşatıyor. Örneğin adını kendirden alan Kendirli Beldesi, halat üretiminin yapıldığı Halatçılar Mahallesi ve “iplik telciliği” ile uğraşan Telci soyadı taşıyan aileler, bu kültürün izlerini bugüne taşıyor.
Feretiko dokumalarına ilişkin ilk yazılı belgeler 15. yüzyıla kadar uzanıyor. Fatih Sultan Mehmet’in Trabzon seferi sonrası Osmanlı arşivlerinde yer alan belgeler, Rize bezinin tarihî önemini ortaya koyuyor. Ünlü gezgin Evliya Çelebi ve tarihçi Katip Çelebi, bu dokumaları “forotiko” ismiyle kayıt altına almış.
Çayın Gelişiyle Azalan Bir Miras
1960’lı yıllara kadar Rize’de neredeyse her evde bir feretiko tezgahı bulunuyordu. Ancak çay tarımının yaygınlaşmasıyla kendir ekili alanlar çay bahçelerine dönüştü. Bu dönüşüm, feretiko üretimini önemli ölçüde azalttı.
Bugünse yerel yönetimler, kooperatifler ve girişimciler bu eşsiz mirası canlandırmak için adımlar atıyor. Doğal ve sürdürülebilir tekstile olan ilginin artması, feretiko dokumalarının tekrar değer kazanmasına olanak sağlıyor.
Yüzlerce yıllık geleneği olan Rize bezi, doğaya dost, sağlıklı ve dayanıklı yapısıyla yeniden vitrine çıkmaya hazırlanıyor. Geçmişin izlerini bugünün modasında taşımak isteyenler için feretiko, sadece bir kumaş değil; kültürel bir miras.
