Özcan Beyaz 

Allahüekber Dağları’ndan Sibirya’ya İrfanoğlu İsmail Efendi’nin Esaret Yılları Hatıraları, yay.haz.: Ahmet Rıza İrfanoğlu, İstanbul 2004, 160 s.

İshak Güven Güvelioğlu'nun hazırladığı bu kitap Çayeli Beyazsu köyünden İsmail Efendi’nin 1914 yılında ilan edilen seferberlik üzerine orduya katılması ve Sarıkamış cephesinde Ruslara esir düşerek götürüldüğü Sibirya’da 5 yıl esaret kampında kalması sırasındaki hatıralarından oluşmaktadır. İsmail Efendi’nin oğlu Ahmet Rıza İrfanoğlu tarafından kaleme alınan hatıralar, İsmail Efendi’nin esaretten döndükten sonra köy camisinde imam olması ve ölümü olan 1 Ocak 1961 tarihine kadar bu hatıralarını sürekli olarak anlatmasına dayanmaktadır. Anlatımlara sadık kalınarak kaleme alınan hatıralar, türünün nadir örneklerinden olup oldukça ilginç ve sürükleyicidir.

Kitabın özeti:

1881 yılında doğan Çayeli’nin Beyazsu köyünden İrfanoğlu İsmail Efendi, henüz 12 yaşında olduğu sırada babası tarafından evlendirilir. Daha sonra iyi bir eğitim alması için Beyazıt Medresesinde müderris olan amcası Osman Efendi’nin yanına gönderilir. Eğitimini tamamlayan İsmail Efendi, Molla İsmail olarak Çayeli’ne dönerek burada babasının ticarethanesinde çalışmaya başlar. Din adamı olmasında doğan muafiyet nedeniyle 1903–1913 yıllarında vuku bulan savaşlara katılmaz. 1914 yılında çıkan 1.Dünya Savaşı ve ilan edilen seferberlik nedeniyle Rize Askerlik şubesine müracaat ederek muafiyetlerini kullanmak istemediğini belirterek savaşa katılmak istediğini söyler. Muamelesi tamamlanan İsmail Efendi, Beyazsu köyünden toplanan 27 kişi ile birlikte 1914 yılı Eylül ayı ilk haftasında yola çıkarılarak Çano deresinden Kamboz, Salarha, Kalkandere yolunu takip ederek Of’a geçerler. Buradan Çaykara, Yağmurdere, Gümüşhane ve Kelkit yoluyla 22 günlük yaya yolculuktan sonra Erzincan’a ulaşırlar. Burada bir buçuk ay kadar eğitim gören askerler, Erzurum Hızardere cephesine sevk edilerek Ruslarla savaşa girişirler. İlk zamanlar kazanılan bazı zaferlerden sonra Allahüekber dağlarını aşarak Sarıkamış’ı almak niyetiyle taarruza geçerler. Yaklaşık 100 bin kişiyle başlanılan taarruz, plansızlık, soğuk, açlık gibi nedenle faciayla sonuçlanır ve takriben 90 bin askerimiz şehit olur. Hayatta kalanlardan da birisi İsmail Efendi’dir. Kolordu bakiyeleri kar içinde ve çam altlarında hayata tutunmaya çalışırlar. Acıktıklarında da atlarını keserek karınlarını doyurmaya çalışırlar. 26 gün bu şekilde karlı orman içinde yaşayan İsmail Efendi, Ruslar tarafından esir alınarak trenle Kazan şehrine sevk edilir. Buradan da içerisinde Türklerle birlikte Alman ve Avusturyalı esirlerin de bulunduğu bir trenle 45 günlük bir yolculuk sonucu Sibirya-Mançurya’nın Viladivostok şehrine götürülürler. Çoğu Rize, Trabzon ve Giresunlu esirlerle birlikte 5 yıl esaret kampında kalan İsmail Efendi 1920 yılı baharında Rusya’da çıkan iç savaşın oluşturduğu otorite boşluğundan da istifade ederek önce Kazan’a oradan Stalingrad’a, sonra Astrahan ve Bakü’ye gelir. Buradan trenle Batum’a oradan da deniz yoluyla Çayeli’ne döner.